نۆ ساڵ بەسەر ڕیفڕاندۆمدا: لە نێوان دەنگدان بۆ مافێکی نەتەوەیی و لێکەوتە سیاسییەکاندا

ئاکام عومەر موحەممەد

تێپەڕبوونی نۆ ساڵ بەسەر پرۆسەی ڕیفڕاندۆمی سەربەخۆیی هەرێمی کوردستان لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، تا ئێستاش یەکێکە لە گەرمترین و هەستیارترین بابەتەکانی ناو گۆڕەپانی سیاسی و کۆمەڵایەتیی کوردستان. بەپێی تێپەڕبوونی کات، خوێندنەوەکان بۆ ئەم ڕووداوە نەبوونه‌تە هۆی دروستبوونی کۆدەنگییەکی نیشتمانی، بەڵکو کۆمەڵگەی سیاسیی کوردستانیان بەسەر دوو ڕوانگەی تەواو جیاوازدا دابەش کردووە: بەرەیەک کە وەک وەرچەرخانێکی مێژوویی و دەربڕینی ئیرادەی گەل دەیناسێنێت، و بەرەیەکی تر کە وەک شکستی حساباتی سیاسی و هۆکاری لەدەستدانی بەشێکی زۆری خاکی هەرێم تەماشای دەکات.
پاشخان و ڕوانگەی لایەنگران: «دەنگێک بۆ سەربەخۆیی»
لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧، زیاتر لە ٩٢٪ی بەشداربووانی ڕیفڕاندۆم دەنگیان بە «بەڵێ» بۆ سەربەخۆیی کوردستان دا. لایەنگرانی پرۆسەکە و سەرکردایەتیی سیاسیی ئەو سەردەمە، ئەم دەنگدانە بە بەڵگەنامەیەکی مێژوویی و مافێکی ڕەوا و سروشتیی گەلی کورد بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆی دادەنێن.
لە هەڵسەنگاندنی ئەم بەرەیەدا:
ڕیفڕاندۆم پەیامێکی ڕوون بوو بۆ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کە ئیرادەی نەتەوەیی کورد بۆ سەربەخۆیی دادەکۆڵێت.
وەک دەستکەوتێکی مەعنەوی لە مێژووی هاوچەرخی کوردستاندا تۆمار کراوە کە هیچ کاتێک بەپێی تێپەڕبوونی کات ڕەواەتیی خۆی لەدەست نادات.
ڕوانگەی ڕەخنەگران: «شکستی ناوچەیی و لێکەوتە سەختەکان»
لە بەرامبەردا، ڕەخنەگران، ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و بەشێک لە هێزە سیاسییەکان لەسەر ئەو بڕوایەن کە ئەنجامدانی ڕیفڕاندۆم بەبێ خوێندنەوەی وردی هاوکێشە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان، ئاکامی پێچەوانەی لێ کەوتەوە.
تەوەرە سەرەکییەکانی ئەم ڕەخنانە بریتیین لە:
لەدەستدانیخاک: دوای ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧، زیاتر لە ٥١٪ی ئەو ناوچانەی کە بە «ناوچە جێناکۆکەکان» دەناسرێن (لە سەروویانەوە کەرکووک) و دوای ساڵی ٢٠٠٣ لەژێر کۆنترۆڵی عەمەلیی هێزەکانی پێشمەرگەدا بوون، لەدەست دران.
نەبوونیپشتیوانینێودەوڵەتی: بڕیارەکە بەرەوڕووی دژایەتیی بێپێشینەی بەغدا، تاران، ئەنقەرە و وڵاتانی ڕۆژئاوا بووەوە، کە پێیان وابوو کاتەکە بۆ پرۆسەیەکی لەو شێوەیە گونجاو نییە.
گەمارۆئابووریوئاسمانییەکان: سەپاندنی گەمارۆی ئاسمانی و ئابووری لەلایەن بەغدا و وڵاتانی دراوسێوە، زیانێکی گەورەی بە گوزەرانی هاوولاتیان و ژێرخانی ئابووریی هەرێم گەیاند.
داواکاریبۆبەرپرسیارێتی: ڕەخنەگران جەخت لەوە دەکەنەوە کە بەرپرسانی سیاسیی ئەو سەردەمە بەبێ ئامادەکاریی پێویست هەنگاویان ناو دواتریش بەرپرسیارێتیی شکستەکەیان لەئەستۆ نەگرت، بەڵکو پەنایان بردە بەر دانووستان لەگەڵ هەمان ئەو هێزانەی دژی پرۆسەکە بوون، بەبێ ئەوەی هۆکارە ڕاستەقینەکانی ئەو داڕمانە ئاشکرا بپێورێن.
واقیعی سیاسی دوای نۆ ساڵ
دوای نۆ ساڵ لەو بەروارە، هەرێمی کوردستان تا ئێستاش لەژێر کاریگەریی هاوکێشە سیاسییەکانی دوای ڕیفڕاندۆمدایە. پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا چوونەتە قۆناغێک کە تێیدا بڕیارە ئابووری و سیاسییەکان زیاتر لە ناوەندەوە ئاراستە دەکرێن. ئەم واقیعە پێویستیی وشیاریی سیاسی و دروستکردنی هاوپەیمانیی بەهێزی دیپلۆماسی لە کاتی بڕیاردان لەسەر پرسی چارەنووسسازدا دووپات دەکاتەوە.
ڕیفڕاندۆمی ٢٠١٧ وەک ڕووداوێکی دوو ڕەهەندی لە مێژووی سیاسیی کورددا دەمێنێتەوە: لە لایەک نیشاندەری مافێکی سەرەتایی و دەنگێکی ڕەوای گەلێکە بۆ ئازادی، و لە لایەکی ترەوە وەک وانەیەکی قورسی سیاسی و سەربازی لەسەر گرنگیی حیساباتی وردی ژێئۆپۆلیتیکی لە کاتی وەرگرتنی بڕیارە گەورەکاندا.

ئاکام عمر محمد