ڕاپۆرتێکی ڕەخنەیی: دەسەڵاتی بنەماڵەیی لە هەرێمی کوردستان (بارزانی و تاڵەبانی)

عبداللە محمد

پێشەکی
لە دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ و دامەزراندنی قەوارەی هەرێمی کوردستان، سیستەمی سیاسی لەم ناوچەیەدا لە جیاتی ئەوەی بەرەو دیموکراسییەکی ڕاستەقینە هەنگاو بنێت، بووەتە بارمتەی دەستی دوو بنەماڵەی دەسەڵاتدار: بنەماڵەی بارزانی لە ناوچەی زەرد (هەولێر و دهۆک) و بنەماڵەی تاڵەبانی لە ناوچەی سەوز (سلێمانی و هەڵەبجە). ئەم ڕاپۆرتە بە شێوەیەکی ڕەخنەیی تیشک دەخاتە سەر شێوازی حوکمڕانی، قۆرخکاری ئابووری، و پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لەلایەن ئەم دوو بنەماڵەیەوە.

١. بنەماڵەی بارزانی: مۆنارکییەکی نافەرمی
بنەماڵەی بارزانی لە ڕێگەی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە (PDK) کۆنترۆڵی ڕەهای جومگە هەستیارەکانی دەسەڵاتیان کردووە. ئەم بنەماڵەیە سیستەمێکیان خوڵقاندووە کە زیاتر لە “پاشایەتییەکی بنەماڵەیی” دەچێت نەک حکومەتێکی پەرلەمانی.

خاڵە ڕەخنەییەکان:
• پۆستە باڵاکان: دابەشکردنی پۆستە سەرەکییەکان (سەرۆکی هەرێم، سەرۆکی حکومەت، سەرۆکی ئەنجومەنی ئاسایش) لە نێوان کوڕ و برازا و کەسە نزیکەکانی بارزانیدا، نیشانەی ڕوونی نێپۆتیزم (خزمخزمێنە) و نەبوونی دەرفەتی یەکسانە بۆ هاووڵاتیان.
• قۆرخکاری ئابووری: کۆمپانیاکانی وەک (کۆڕەک تیلیکۆم، گرووپی کار) و چەندین کۆمپانیای تر کە لەلایەن ئەندامانی ئەم بنەماڵەیەوە بەڕێوەدەبرێن، بازاڕی وزە، پەیوەندییەکان و بیناسازییان قۆرخ کردووە. ڕاپۆرتە نێودەوڵەتییەکان (وەک OCCRP) ئاماژە بە کڕینی خانوو و موڵکی ملیۆن دۆلاری لە ئەمریکا و ئەوروپا دەکەن لەلایەن کوڕەکانی بارزانییەوە، لە کاتێکدا مووچەخۆرانی هەرێم لە تەنگژەی داراییدان.
• سەرکوتکردنی دەنگی ئازاد: دۆسیەی “دەستگیرکراوانی بادینان” و تیرۆرکردنی ڕۆژنامەنووسان (وەک سەردەشت عوسمان و وەدات حسێن) لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی پارتیدا، پەڵەیەکی ڕەشە بە نێوچەوانی ئەم دەسەڵاتەوە کە هەر ڕەخنەیەک وەک هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی دەبینێت.

٢. بنەماڵەی تاڵەبانی: ململانێی ناوخۆیی و قۆرخکاری زۆنی سەوز
بنەماڵەی تاڵەبانی لە ڕێگەی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانەوە (YNK) حوکمی ناوچەی سلێمانی دەکەن. ئەگەرچی لە ڕووی ڕاگەیاندنەوە خۆیان بە “سۆشیال دیموکرات” نیشان دەدەن، بەڵام لە کرداردا هەمان مۆدێلی بنەماڵەیی پەیڕەو دەکەن.

خاڵە ڕەخنەییەکان:
• ململانێی میراتگری: دوای کۆچی دوایی جەلال تاڵەبانی، حیزبەکە بووە گۆڕەپانی ململانێی نێوان کوڕەکانی (بافڵ و قوباد) و برازاکانی (لاهور و براکانی). ئەم ململانێیە کە گەیشتە ئاستی بەکارهێنانی هێزی سەربازی و ژەهرخواردکردن، نیشانی دا کە حیزبەکە تەنها وەک “موڵکی بنەماڵە” دەبینرێت.
• قاچاخچێتی و داهاتی سنوورەکان: بنەماڵەی تاڵەبانی تۆمەتبارن بە کۆنترۆڵکردنی داهاتی مەرزە سنوورییەکان (وەک باشماخ و پەروێزخان) و تێوەگلان لە قاچاخچێتییەکی ڕێکخراو کە داهاتەکەی ناچێتە خەزێنەی دەوڵەتەوە، بەڵکو بۆ بەهێزکردنی باڵی سەربازی و دارایی بنەماڵە بەکاردێت.
• پاشەکشەی دیموکراسی: لە زۆنی سەوزیشدا، ئازادییەکان بەرەو پاشەکشە چوون. بەکارهێنانی دەزگا ئەمنییەکان (وەک زانیاری و دژەتیرۆر) بۆ یەکلاکردنەوەی کێشە سیاسییەکان و سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکان، نیشانەی شکستی مۆدێلی حوکمڕانی یەکێتییە.

٣. خاڵە هاوبەشەکان و دەرەنجامەکان
هەردوو بنەماڵە لە چەند خاڵێکی سەرەکیدا هاوبەشن کە بوونەتە هۆی پەککەوتنی گەشەی هەرێمی کوردستان:

کۆتایی
حوکمڕانی بنەماڵەیی لە هەرێمی کوردستان گەیشتووەتە بنبەست. بەردەوامبوونی ئەم دۆخە نەک تەنها مەترسییە بۆ سەر سەقامگیری کۆمەڵایەتی، بەڵکو شەرعییەتی قەوارەی هەرێمیش لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دەخاتە ژێر پرسیارەوە. چاکسازی ڕاستەقینە بەبێ جیاکردنەوەی بنەماڵە لە دەسەڵات و گەڕاندنەوەی سەروەری بۆ یاسا، مەحاڵە.