کێشە کۆمەڵایەتیەکان لە هەرێمی کوردستان و یەکلایکردنەوەیان بە ڕێگەی عەشایەری لە جیاتی یاسا

هونەر سلێمان

پێشەکی:

هەرێمی کوردستان یەکێکە لەو ناوچانەی کە دەسەڵاتی نەریتی دەستوەردان دەکاتە نێو سنوورەکانی دامەزراوە مۆدێرنەکانی حکومەت. سەرەڕای بوونی یاسا و یاسای فەرمی، بەڵام شێوازی خێڵەکی (داب و نەریتی) هێشتا ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە دەگێڕێت لە چارەسەرکردنی ململانێ کۆمەڵایەتییەکان، ئینجا ناکۆکی خێزانیی بێت، کۆمەڵایەتی بێت، یاخود ناکۆکی زەوی، یان کێشەی ئابووری. ئەم بەریەککەوتنە لە نێوان یاسا و داب و نەریتدا واقیعێکی ئاڵۆز دروست دەکات کە هەم لایەنی نەرێنی و هەم لایەنی ئەرێنی هەیە.

—

دەرئەنجامە نەرێنییەکان:

–  لاوازکردنی سەروەری یاسا:

 پشتبەستن بە چارەسەری عەشایەری، شکۆمەندی دامودەزگاکانی دادوەری کەمدەکاتەوە و یاسا وەک ئامرازێکی لاوەکی نیشان دەدات.

–  نەبوونی دادپەروەری بەردەوام:

 زۆرجار چارەسەری خێڵەکی، چارەسەرێکی کاتییە، بەنجە بۆ ماوەیەکی کورت، وەک دەرمانی دژە ئازار وایە، نەک چارەسەر و بەدیهێنانی دادپەروەری ڕاستەقینە.

– چەسپاندنی کاریگەری ئابووری و کۆمەڵایەتی:

لەوانەیە بەشێک لە عەشیرەت و هۆزە دەستڕۆیشتووەکان بڕیارەکانیان بۆ خزمەتی بەرژەوەندییەکانیان بسەپێنن، ئەمەش نایەکسانی لەنێوان تاکەکاندا دروست دەکات.

پەراوێزخستنی گروپە لاوازەکان:

ژنان، گەنجان، و هەژاران زۆرجار لە مافەکانیان بێبەش دەکرێن، چونکە دەنگیان لاوازە لە نێو یاساکانی خێڵ و عەشیرەتەکاندا.

– بەردەوامیدان بە داب و نەریتە بەسەرچووەکان:

 ڕەنگە هەندێک داب و نەریت کە لەگەڵ مافەکانی مرۆڤ یان پێشکەوتنی کۆمەڵایەتیدا ناکۆک بن، وەک هاوسەرگیری زۆرەملێ، بەشوودانی منداڵان، یان بێبەشکردنی ژنان لە میرات.

لایەنە ئەرێنییەکان

– خێرایی لە چارەسەرکردن:

 شێواز و میکانیزمە خێڵەکییەکان لەوانەیە خێراتر بن لە ڕێکارە یاساییە درێژ و ئاڵۆزەکان.

–  پاراستنی ئاشتی کۆمەڵایەتی: لە هەندێک حاڵەتدا چارەسەری عەشایەری ڕێگری دەکات لە پەرەسەندنی ململانێ و گۆڕینی بۆ ململانێی خوێناوی. 

– تەونی کۆمەڵایەتی:

 داب و نەریتی خێڵەکی پەیوەندی کۆمەڵایەتی بەهێز دەکات و هەستی سەربەخۆیی بە تاکەکان بە گروپێک دەبەخشێت کە دەیانپارێزێت.

–  نەرمی لە دانوستاندا:

 چارەسەری خێڵەکی ڕێگە بە بوارێکی زیاتر دەدات بۆ دانوستان و سازان بەراورد بە سیستەمی یاسایی ڕەق.

—

ئەنجام

پشتبەستن بە داب و نەریتی خێڵەکی لە جیاتی یاسا لە هەرێمی کوردستاندا گوزارشت لە بەهێزی پێکهاتە کۆمەڵایەتییە تەقلیدیەکان دەکات، بەڵام لە هەمان کاتدا دامەزراوەکانی دەوڵەت لاواز دەکات و بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی مەدەنی مۆدێرن لەسەر بنەمای دادپەروەری و یەکسانی دوادەخات.

چارەسەری گونجاو لە تێکەڵکردنی داب و نەریتە ئەرێنییەکاندایە لەگەڵ یاسای فەرمی، بەم شێوەیەش خێرایی و نەرمی بڕیاردانی خێڵەکی بەکاربهێنرێت بەبێ ئەوەی مافەکانی تاک یان شکۆمەندی دەوڵەت بکرێتە قوربانی.